National Seminar 2020

Language Version: Sanskrit   / English                                                                                                                             Online Registration


संस्कृतबालसाहित्यमधिकृत्य त्रिदिवसीया राष्ट्रियसङ्गोष्ठी


 Date: May 8-10, 2020

 Venue: K. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham, Constituent Academic Unit of Somaiya Vidyavihar University, Mumbai

 Concept Note:

Giving her views on Sanskrit, the Mother of Sri Aurobindo Ashram once said:

Every child born in India should know it, just as every child born in France has to know French.” 

Sanskrit indeed is the language through which the soul of India has expressed itself. And it is through this language that one can make an intimate entry into the heart of timeless India. It is one of the most systematic languages of the world and learning this language can instil in children a sense of systematic or scientific inquiry which may also be termed as ‘positive curiosity’. As a language it has a vibrant force and natural flow that is capable of generating a creative impact on the communicators as well as the learners. Learning Sanskrit is always a holistic process – it involves the energy, memory, interest, communication and concentration of the learner. When it comes to children learning the language, it is all about a constant inner growth; Sanskrit learning enhances their voice quality, learning moods and the faculties of observation and awareness. Another vital aspect of the language is its ability to encourage children to become silence-conscious in some way or the other.

The best of Indian culture, lifestyles and philosophy, such as Yoga, languages, religions, dance, music, architecture, food, and customs have their origins in Sanskrit, which would be lost if Sanskrit loses its existence. Our current and future generations have the privilege and responsibility to maintain the continuity of past with the future. This can be done primarily through encouraging children to learn Sanskrit and making children’s literature available to them.

 Sanskrit for the Children

Currently in the field of Sanskrit there is very limited material available that introduces Sanskrit to the children of various age groups in a systematic as well as fascinating manner. We hardly find a book of rhymes in Sanskrit, a book or any other material introducing Sanskrit alphabets with a scientific approach, a book of puzzles, a set of games or flash cards introducing various aspects of the language or well-illustrated colourful books of stories in Sanskrit. There is a dearth of audio-visual materials which children can listen to and watch, neither are there any Sanskrit children’s magazines that have a wide readership.

Due to the limited availability of Sanskrit reading material meant for children in the Indian market, there is a great need to bring out good quality children’s literature that can be easily available to children of all ages. Creativity, originality, aesthetic literary style are essential qualities that need to be reflected in Sanskrit literature for children and should cover a range of topics that will be relevant to the interests of children of specific age groups while also giving valuable insights into the human condition.

The Present Seminar

Keeping in mind the above need that the Samskrita Bala-Sahitya Parishad, an initiative of Sri Aurobindo Foundation for Indian Culture (SAFIC), and K J Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham, Constituent Academic Unit of Somaiya Vidyavihar University, Mumbai, are jointly organizing a three day National Seminar titled “Children’s Literature in Sanskrit” in collaboration from 8 – 10 May, 2020 to generate ideas related to the topic and to understand how Sanskrit can be brought to children in various innovative ways through literature.

Prior to the inauguration of the national seminar, the Samskrita Bala-Sahitya Parishad will be additionally organizing the Fifth Poets’ Meet, Balakavita Pathotsava, for children’s poems on 8th May, 2020. Also there will be an Award giving ceremony in which two Balashitya writers will be honored by the Parishad.

Suggested Themes and Subthemes for discussion at the Seminar:

Nature of children’s literature in Sanskrit

  1. Defining the nature/ paribhasha of balasahitya/ children’s literature in Sanskrit.
  2. To record how children respond to the literature available to them.
  3. Types of children’s literature that can be created in Sanskrit, and whether Sanskrit has been able to meet the target of creating varied types of literature for children.

Publications for children in Sanskrit

  1. Principles of reproduction: on reproducing children’s literature from ancient sources/ texts like the Panchatantra, Hitopadesha etc. and making these stories easily comprehensible to children of varying age groups.
  2. Principles of translation: on translating children’s literature from other Indian and foreign languages to Sanskrit.
  3. Guidelines: criteria for evaluating children’s literature, analyzing and evaluating the literary content as well as illustrations in children’s books, magazines and other reading materials.
  4. Literature: an overview of existing literature and creating new literature for children in Sanskrit.
  5. Empowerment: preparing helpful material for children to empower them to create their own literature.
  6. Reviews: appreciation of children’s literature in Sanskrit in print and media.

Development scenario/possibilities for promoting Sanskrit for children through non-academic literature

  1. Making Sanskrit relevant to children in the present times.
  2. Sanskrit as a tool for instilling values in children.
  3. Storytelling in Sanskrit.
  4. Using performing arts for narratives in Sanskrit.
  5. Generating interest for Sanskrit through mantras, shlokas, songs, nursery rhymes, learning activities and games.

Call for Proposals:

1. For the National Seminar

We invite papers from interested scholars and students on any of the aforementioned topics of discussion. Those interested in participating as speakers should send the full paper, with proper references, along with their C.V. latest by 31st March, 2020 to [email protected] and mark a copy to [email protected] and [email protected] 

A limited number of speakers will be selected to present their papers at the seminar. All papers received will be published in the form of a printed book as the Seminar Proceedings. Selected speakers and paper presenters will be intimated about their participation by 10th of April 2020.

Points to Remember:

  • Last date of submission of Full Paper: 31st March 2020
  • No registration fees are required to participate or present papers in this seminar.
  • Boarding and lodging facilities will be provided to all selected paper presenters.
  • Travel Allowance equivalent to AC-2 Tier/ Chair Car by all trains including Rajdhani Express/ Shatabdi Express will be provided to the invited speakers upon production of valid tickets/ bills.
  • Selected participants and invited speakers of the seminar have to register latest by April 15, 2020 so that appropriate arrangements can be made.

2. For Poet’s Meet

We invite poems for children from interested persons regardless of age. Those interested in participating should send in their poems latest by 15 April 2020 to [email protected] and mark a copy to [email protected] and [email protected].

A limited number of poets will be selected to present their poems at the venue. The shortlisted poets will be intimated by email. The best selected poem will be awarded by the Parishad. All poems received will be published on the social media page of the Samskrita Bala-SahityaParishad as well as in book format in the near future as per the sponsorship available. Due credit shall be given to all the poets in any of the publications of the Parishad.

Points to Remember:

  • Last date of submission of Poems: 15 April 2020
  • The poems have to be strictly meant for children between the ages of 5 and above.
  • The poem should not be more than one page.
  • Each poet will be allowed to recite only one poem; however the poets can send as many poems as they wish to, as all selected poems are going to be published by the Parishad in well-illustrated book form.

About the Organizers

1. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham, Constituent Academic Unit of Somaiya Vidyavihar University, Mumbai, seeks to promote and propagate eternal values enshrined in Sanskrit and thereby endeavours to cultivate the spirit of peace, harmony and universal brotherhood through value education, interfaith meets and dialogue and similar educational activities so as to nurture an integrated view of Indian Heritage for classes and masses.

2. Samskrita Bala-Sahitya Parishad is a unique initiative of the Sri Aurobindo Foundation for Indian Culture (SAFIC), Sri Aurobindo Society, Pondicherry. It is a part of SAFIC’s ‘Sanskrit for Children project. This Parishad was founded by Dr. Sampadananda Mishra on 15 August 2014. The Parishad focuses on all possible activities related to creation, evaluation, preservation and propagation of qualitative children’s literature in Sanskrit.

Contact Persons for further Enquiries:

Deepa Vaitheeswaran

Seminar Coordinator,

Sri Aurobindo Foundation for Indian Culture,

Sri Aurobindo Society,

11, Saint Martin Street, Puducherry – 605001

Tel: 9787121177

Email ID: [email protected]


Members (Tech. Asst.):  

  1. Ms. Prachi Pathak, I/C Principal, K. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham
  2. Dr. Rudraksha Sakrikar, Assistant Professor, K. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham
  3. Dr. Ranjana Naigaonkar, Visiting faculty, K. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham

Advisory Board:

Prof. V. N. Rajasekharan Pillai, Vice Chancellor, Somaiya Vidyavihar University,  Mumbai

Shri Pradeep Narang, Chairman, Sri Aurobindo Society, Puducherry


Dr. Kala Acharya, Director, K. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham

Dr. Sampadananda Mishra, Director, SAFIC & Founder Samskrita Balasahitya Parishad

Seminar Co-ordinators:

1. Deepa Vaitheeswaran, SAFIC

2. Shri. Balasaheb Wagh, Assistant Professor, K. J. Somaiya Bharatiya Sanskriti Peetham


Cultural programme Co-ordinator:

Dr. Prasad Bhide, Assistant Professor, Department of Sanskrit, K. J. Somaiya College of Arts and Commerce, Mumbai.


संस्कृतबालसाहित्यमधिकृत्य त्रिदिवसीया राष्ट्रियसङ्गोष्ठी

08.05.2020 तः 10. 05.2020 यावत्


कार्यक्रमः - संस्कृतबालसाहित्यमधिकृत्य त्रिदिवसीया राष्ट्रियसङ्गोष्ठी

दिनाङ्कः - 08.05.2020 तः 10. 05.2020 यावत्

स्थानम् - क. जे. सोमैया भारतीय संस्कृति-पीठम्, सोमैयाविद्याविहार-विद्यापीठम्, मुम्बापुरी

संस्कृतभाषाम् अधिकृत्य श्रीअरविन्दाश्रमस्य  श्रीमाता एकदा उक्तवती – “भारतवर्षे  जातः प्रत्येकं शिशुः संस्कृतं जानीयात्, यथा फ्रान्स-वासी प्रत्येकं शिशुः फ्रेञ्च्-भाषां जानाति।“ सत्यमिदं यद् भारतवर्षस्य आत्मा संस्कृतभाषया एव व्यक्तः भवति। अनया भाषया सनातनस्य भारतवर्षस्य हृदयं गभीरतया प्रवेष्टुं  शक्यते । संस्कृतभाषा विश्वस्य सुव्यवस्थितभाषासु अन्यतमा अस्ति  । अस्याः भाषायाः पठनेन बालकाः विज्ञानाधिष्ठितजिज्ञासया युक्ताः भवितुम् अर्हन्ति । इयम् एव जिज्ञासा सकारात्मकं कौतूहलम्    इत्यभिधीयते ।  एषा भाषा अविरतस्पन्दनशीला स्वभावतः प्रवहणशीला च वर्तते, अतः संस्कृतभाषां विवक्षमाणेषु तथैव अध्येतृषु सृजनशक्तिं जनयितुम् इयं भाषा सक्षमा अस्ति । संस्कृताध्ययनं  स्वयमेव सम्यक्  प्रणाली वर्तते, यया अध्येतुः शक्तिः, स्मृतिः, रुचिः, एकाग्रता, व्यवहारश्च   संलक्ष्यते  । भाषाध्ययनेन बालकानाम् अव्याहतः अन्तर्विकासः  भवति । संस्कृत-भाषाध्ययनं बालकानाम् उच्चारणकौशलं विकासयति, निरीक्षण-जागरूकता-गवेषणादिप्रवृत्तयः च वर्धयति। अस्याः  भाषायाः अयमपि अपरः  विशेषः यत् सा मौनमाहात्म्यं विज्ञापयति ।

भारतीयसंस्कृतेः वैशिष्ट्यानि,  जीवनशैली, योगप्रमुखानि दर्शनानि, धर्मः नृत्य-संगीत-शिल्पविद्याः खाद्यसंस्कृतिः अन्याश्च परम्पराः संस्कृतमूला एव । संस्कृतं तत्प्रतिष्ठा । एतासां परम्पराणां रक्षणं संवर्धनं च अस्माकम् उत्तरदायित्वम्, तदर्थं न केवलं प्रौढानां कृते अपि तु बालानां कृते संस्कृत-साहित्यस्य निर्माणम् आवश्यकम् ।

सांप्रतकाले संस्कृतपरिचयार्थं शिशूनां, कुमाराणां तथा युवकानां संस्कृतपरिचायिका मनोहारिणी सुबद्धा च सामग्री अत्यल्पा एव । लालन-गीतपुस्तकं दुर्लभमिव । संस्कृत वर्णमालायाः विज्ञानाधिष्ठितः परिचयः, प्रहेलिकाः, शब्दज्ञानाधिष्ठिताः क्रीडाः, भाषायाः  वैशिष्ट्यव्यञ्जकानि दर्शपत्राणि यत्र सन्ति, तादृशं साहित्यं तथैव सचित्राणां बालकथानां संग्रहः सहजतया नोपलभ्यते । दृक्श्राव्यमाध्यमाधिष्ठितायाः सामग्र्याः प्रायशः अभावः दृश्यते तथैव येषां वाचकानां सङ्ख्या बाहुल्येन वर्तते तादृशानि  मासिकानि अपि न विद्यन्ते ।

भारतीय-आपण्यां संस्कृतभाषायां वाचनसामग्र्याः अल्पत्वेन बालकानां कृते सुलभं उत्कृष्ट–साहित्य-निर्माणमत्यावश्यकमस्ति । सृजनशीलता, मौलिकता, सौन्दर्यमावहन्ती लेखनशैली इत्येतैः विशेषैः बालसाहित्यम् सम्पन्नमस्तु । तत्र च तेषां वयोऽनुकूलाः प्रियाः कथाविषयाः सन्तु ते च तेभ्यः  मानवजीवनाय  अन्तर्दृष्टिप्रदायकाः सन्तु ।

इमम् उद्दिष्टमभिलक्ष्य पुदुच्चेरीस्थं श्रीअरविन्दो भारतीयसंस्कृति-प्रतिष्ठानं तथैव मुम्बापुरीस्थं  सोमैयाविद्याविहार-विद्यापीठस्य अङ्गत्वेन स्थितं क. जे. सोमैया भारतीय संस्कृति-पीठम्  इति संस्थाभ्यां सहकारेण त्रिदिवसीया संस्कृत-बालसाहित्य-संगोष्ठी  २०२० मिते  संवत्सरे  मे-मासे अष्टमदिनाङ्कतः दशमदिनाङ्कपर्यन्तम् आयोजिता अस्ति । एषा संगोष्ठी संस्कृत-बालसाहित्यविषये प्रतिभासंपन्नाः नूतनसंकल्पनाः जनयिष्यति तथैव संस्कृतं बालाभिमुखं कथं  स्यादिति अवबोधं स्फारयति ।

राष्ट्रियसङ्गोष्ठ्याः उद्घाटनात् पूर्वम् मे-मासस्य अष्टमे दिनाङ्के  संस्कृत-बाल-साहित्य-परिषद् पञ्चमस्य कविसंमेलनस्य  आयोजनं बालकविता-पाठोत्सवरूपेण  करिष्यति ।तत्र बालसाहित्यसर्जने पारङ्गतस्य  लेखकद्वयस्य पारितोषिकप्रदानेन सत्कारः  अपि भविष्यति ।

 परिषदः प्रमुखविषयाः

  • बालसाहित्यस्य स्वरूपम्
  • संस्कृतबालसाहित्यस्य स्वरूप-निर्धारणम् / बालसाहित्यस्य परिभाषा / संस्कृते बालसाहित्यम्
  • उपलब्ध-बाल-साहित्य-विषये बालानां प्रतिक्रिया
  • संस्कृते निर्मीयमाणस्य बालसाहित्यस्य प्रकाराः, बाल-साहित्य-निर्माणस्य उद्दिष्ट-परिपूर्त्यर्थं संस्कृतस्य क्षमता
  • संस्कृतबालसाहित्यस्य प्रकाशनानि
  • प्रकाशनविषये मार्गदर्शनपराणि तत्त्वानि । पञ्चतन्त्रम्, हितोपदेशप्रभृतिः प्राचीनसाहितस्य पुनः प्रकाशनम् । तत्र विद्यमानानां कथानां भिन्नभिन्नवयसां बालानां कृते सुलभीकरणम् ।
  • भाषान्तरप्रक्रियायाः मार्गदर्शनपराणि तत्त्वानि – भारतवर्षस्य अन्यभाषासु  विद्यमानस्य साहित्यस्य तथैव विदेशीयभाषासु विद्यमानस्य साहित्यस्य संस्कृतेन भाषान्तरम् ।
  • संस्कृतबालसाहित्यस्य समीक्षणतत्त्वानि – बालसाहित्यस्य चिकित्सा – शैलीपरीक्षणं तथैव कथावस्तुपरीक्षणं, पुस्तकेषु, मासिकेषु साहित्यस्य   अन्यप्रकारेषु च विद्यमानानां चित्राणां चिकित्सा ।
  • साहित्यम् – वर्तमानसाहित्यस्य अवलोकनं तथैव नवसाहित्यनिर्माणम्  ।
  • सबलीकरणम् – बालेषु संस्कृतसाहित्यसृजनक्षमताम् उत्पादयितुम् उपयुक्तसाधनानां निर्माणम् ।
  • परीक्षणम् – संस्कृतबालसाहित्यस्य प्रसिद्धिमाध्यमेषु रसग्रहणम् ।
  • संस्कृतसाहित्यप्रसारार्थम् अनौपचारिकाः उपायाः
  • संस्कृतसाहित्ये कालानुरूपं परिवर्तनम् ।
  • बालेषु मूल्याधाने संस्कृतस्य साधनरूपेण उपयोगिता ।
  • संस्कृतेन कथाकथनम् ।
  • ललितकला-माध्यमेन संस्कृते विद्यमानानाम् आख्यानानां प्रयोगः ।
  • मन्त्र-श्लोक-गीत-लालनगीत-क्रीडादि-अध्ययनप्रकारैः अध्येतृषु संस्कृतविषये अभिरुचि-निर्माणम् ।

. राष्ट्रियसङ्गोष्ठ्याः कृते अपेक्षितं सहकार्यम्

इच्छुकेभ्यः उपरोक्तविषयेषु शोधपत्राणि अपेक्ष्यन्ते। ते संपूर्णं ससन्दर्भं प्रस्तावितशोधपत्रं स्वपरिचयं  च  मार्च्-मासस्य अन्तिमदिनाङ्कं यावत्  यावत् [email protected] तथा   [email protected] इति ई-पत्रसङ्केते यूनिकोडाक्षरैः प्रेषयेयुः। लेखः संस्कृतेन आङ्ग्लभाषया  हिन्दीभाषया वा भवितुम् अर्हति।

अत्र पत्रं समुपस्थापयितुं प्रतिभागिनां सङ्ख्या मर्यादिता वर्तते। शोधपत्रस्वीकृतिः अप्रिल-मासस्य दशमदिनाङ्कं यावत् ई-पत्रेण सूचयिष्यते। संपूर्णपत्रप्रेषणम् अनिवार्यम् अस्ति । स्वीकृतानि पत्राणि ग्रन्थरूपेण प्रकाशयिष्यन्ते।


संपूर्णशोधपत्रप्रेषणस्य अन्तिमतिथिः- 31 मार्च् 2020

पत्रपठेतॄणां प्रतिभागिनां वा कृते पञ्जीकरणशुल्कं नास्ति। पत्रवाचकानां कृते भोजनावासव्यवस्था निःशुल्कं प्रदास्यते।

महाराष्ट्रे विद्यमानेभ्यः शोधपत्रवाचकेभ्यः एसी-2  यावत्  रेलयानयात्राव्ययः तथैव अन्यराज्यनिवासिभ्यः  राजधानीयानस्य  अथवा  शताब्दीयानस्य एसी-2 यावद्  व्ययः प्रदास्यते। तत्कृते चिटिकाप्रदानम् अनिवार्यम्  ।

अप्रिल-मासस्य पञ्चदशदिनाङ्कं यावत्प्रतिभागिनः पत्रवाचकाश्च स्वनाम्नः पञ्जीकरणं कुर्युः, येन भोजनावासव्यवस्था सुलभा स्यात्।

. कविसम्मेलनस्य  कृते अपेक्षितं सहकार्यम्

वयोनिर्विशेषेण कविभ्यः संस्कृतबालकविताः आहूयन्ते । इच्छुकाः कवयः अप्रिल-मासस्य पञ्चदशदिनाङ्कं यावत् [email protected] तथा [email protected] इति ई-पत्रसङ्केते यूनिकोडाक्षरैः स्वकविताः प्रेषयेयुः। मञ्चे काव्यपाठकानां सङ्ख्यायां निर्बन्धः अस्ति ।  स्वीकृत-कवितानां कवयः काव्यपाठाय ई-पत्रेण सूचयिष्यन्ते। प्रथमस्थानमधिकृता कविता काव्यसम्मेलने पुरस्कृता भविष्यति। प्राप्ताः कविताः संस्कृतबालसाहित्यपरिषदः सोशलमिडियापृष्ठे प्रकाशयिष्यन्ते, प्रकाशके प्राप्ते च शीघ्रमेव पुस्तकाकारेण प्रकाशयिष्यन्ते। परिषत्स्वप्रकाशने अवश्यमेव कवीनाम् ऋणं ज्ञापयिष्यति।

ध्यातव्याः विषयाः

काव्यप्रेषणस्य अन्तिमतिथिः- 15 अप्रिल 2020

काव्यानि अवश्यमेव 5-16 वर्षदेशीयबालानां कृते बोधगम्यानि भवेयुः।

काव्यानि एकपुटात्मकानि एव स्युः।

कविः  मञ्चे एकामेव कवितां पठेत् ।

तथापि कवयः अधिकानि काव्यानि  प्रेषयितुं शक्नुवन्ति, तानि संरक्ष्य परिषदः प्रकाशने सचित्रं प्रकाशयिष्यन्ते।


Deepa Vaitheeswaran

Seminar Coordinator,

Sri Aurobindo Foundation for Indian Culture,

Sri Aurobindo Society,

11, Saint Martin Street, Puducherry – 605001

Tel: 9787121177

Email ID: [email protected]